Ελλήνων Δρώμενα :"Σέρρα , ο χορός των Ποντίων"

                    

"... είναι ο χορός των Ποντίων... είναι η αφήγηση της ιστορίας του ποντιακού ελληνισμού με τη γλώσσα του σώματος... ο Χάροντας το βάζει στα πόδια όση ώρα χορεύουν... ο γέρον πα ζωντάνευε.... θεωρώ τον χορό την αυριανή ταυτότητα της ράτσας μου...."
Πώς δημιουργήθηκαν όλα αυτά τα στοιχεία που απεικονίζονται στο χορό Σέρρα;
Ποια είναι η καταγωγή του χορού και από πού πήρε το όνομά του;
Είναι «πυρρίχιος» - πολεμικός χορός; ποιοί τον χόρευαν, πότε και γιατί;

 Ο φακός της εκπομπής ΕΛΛΗΝΩΝ ΔΡΩΜΕΝΑ περιηγήθηκε στις αμιγώς περιοχές κατοικίας Ποντίων στην πόλη της Κοζάνης και στα χωριά Αλωνάκια, Άγιος Δημήτριος, Πρωτοχώρι, Σκήτη, Τετράλοφος, Κοιλάδα κ.α. και κατέγραψε αυθεντικές χορογραφικές απεικονίσεις του χορού «Σέρρα» μαζί με αυθεντικές αφηγήσεις για την πρωταγωνιστική σχέση που κατέχει ο συγκεκριμένος χορός στη ζωή τους.

 ΕΛΛΗΝΩΝ ΔΡΩΜΕΝΑ, 27-01-2013, ΕΤ3

Τυρφών Μπάφρας

Ιστορικά και λαογραφικά στοιχεία

Τυρφών ή Τρυφών είναι μία μορφή «Τρυγόνας» που χορευόταν στην περιοχή της Μπάφρας. Στην αρχική μορφή του ο χορός πήγαινε προς τα δεξιά ώσπου μπήκε στο χορό ο Τρύφων, ένας άνθρωπος ισχυρογνώμων που έκανε πάντα του κεφαλιού του και οδήγησε τον χορό προς την σωστή μεριά-κατά την γνώμη μου-δηλαδή αριστερά, αφού σχεδόν όλες οι Τρυγόνες κινούνται προς τα εκεί. Ο νεοτερισμός αυτός άρεσε στους Μπαφραίους και από τότε άρχισαν να τον χορεύουν σαν αυτόν. Προς τιμήν του ονόμασαν τον χορό «Τυρφών» που είναι η παραφθορά του Τρυφών δηλαδή του ονόματος του, σύμφωνα με τον Γιώργο Αντωνιάδη (Συμβολή στην Έρευνα του Ποντιακού Χορού, Ν. Ζουρνατζίδη σελ., 133).
Ο χορός Τρυφών θεωρείται μια παραλλαγή της Τρυγόνας που εμφανίζει όμως τις εξής διαφορές:
Α) συνοδεύεται από διαφορετική μουσική και σαν όργανα χρησιμοποιούνται ο ζουρνάς με το νταούλι και λιγότερο η λύρα
Β) χορεύεται με έντονα πηδηχτά βήματα (του δεξιού ποδιού)
Γ) όταν προπορεύεται το δεξί πόδι προβάλει το αριστερό πίσω από την πλάτη, όταν προπορεύεται το αριστερό προβάλει το δεξί μπροστά στο σώμα

Ο χορός:

Μεικτός αριστερόστροφος χορός που έχει 8 βήματα, χορεύεται σε κλειστό κύκλο και λαβή είναι από τις παλάμες με τα χέρια παράλληλα προς το σώμα.
Αναπήδηση (πηδηχτό βήμα στον τόπο) του δεξιού ποδιού μπροστά προς το κέντρο του κύκλου με ταυτόχρονη προβολή του αριστερού-πίσω από την πλάτη-λυγισμένο στην άρθρωση του γονάτου (βήμα 1), πάτημα του αριστερού ποδιού προς τα πίσω στον τόπο (βήμα 2). Μία φορά ακόμη επαναλαμβάνονται τα δύο πρώτα βήματα που και αυτά εκτελούνται στον τόπο (βήματα 3 και 4). Στο 1ο και στο 3ο βήμα τα χέρια αιωρούνται από πίσω προς τα εμπρός, ενώ στο 4ο βήμα σηκώνονται στην ανάταση και παραμένουν εκεί μέχρι το 8ο βήμα. Αναπήδηση του αριστερού ποδιού στην διάσταση αριστερά με ταυτόχρονη προβολή του δεξιού ποδιού μπροστά προς το κέντρο του κύκλου ελαφρά λυγισμένο στο γόνατο (βήμα 5), πάτημα δεξιού ποδιού στον τόπο λίγο πιο μπροστά από το αριστερό (βήμα 6) και επανάληψη των δύο τελευταίων βημάτων μία ακόμη φορά (βήματα 7 και 8).
Ο ρυθμός του χορού είναι πεντάσημος 5/8 (3-2).

επιμέλεια κειμένου καικινούμενης εικόνας : κ.Κοκοβίδης - κ.Σιδηρόπουλος

Αρματσούκ΄ Κάρς

Λαογραφικά στοιχεία

Η ονομασία του χορού πιθανώς να προέρχεται από τη λέξη "σαρματσούκ", η οποία στη τούρκικη γλώσσα σημαίνει γενικά το αναρριχώμενο φυτό, ενώ αρματσούκ ονομάζουν και την μύτη του στόχαστρου στο τουφέκι. Ελματσούκ, στη τούρκικη γλώσσα σημαίνει, "μικρή μηλιά ή μικρό μήλο". Το Αρματσούκ ή Ελματσούκ είναι χορός έντονος, δυναμικός, χορεύτηκε από Πόντιους των περιοχών Κάρς και Σεβάστειας που σαν κύριο όργανο συνοδείας χρησιμοποιούσαν την λύρα-χωρίς τραγούδι-και λιγότερο τα υπόλοιπα.


Ο χορός:

Είναι μεικτός δεξιόστροφος, κυκλικός χορός και η αρχική λαβή είναι από τις παλάμες με τα χέρια παράλληλα προς το σώμα. Τα βήματά του χορού είναι 14 και ο ρυθμός του 2/4 ή 4/8 (2-2).
Με το δεξί πόδι να προπορεύεται του αριστερού και το σώμα να έχει φορά προς την νοητή περιφέρεια του κύκλου στην οποία κινείται ο χορός κάνουμε 4 βήματα, προς τα δεξιά (βήματα 1-4). Πάτημα-χτύπημα του δεξιού ποδιού προς το κέντρο του κύκλου με ταυτόχρονη στροφή του σώματος και αιώρηση των χεριών από πίσω προς τα εμπρός (βήμα 5) ανασηκώνεται το αριστερό στον αέρα και τα χέρια λυγίζουν στους αγκώνες (βήμα 6) . το ίδιο πόδι πατά μπροστά από το δεξί (βήμα 7) ανασηκώνεται το δεξί λυγισμένο στο γόνατο (βήμα 8) και πατά στον τόπο (βήμα 9) ανασηκώνεται το αριστερό λυγισμένο στο γόνατο (βήμα 10) προβολή της φτέρνας προς το έδαφος μπροστά από το δεξί (βήμα 11) ανασηκώνεται στην συνέχεια το ίδιο πόδι, δηλαδή το αριστερό λυγισμένο στο γόνατο (βήμα 12) και επαναλαμβάνεται η τελευταία κίνηση του αριστερού ποδιού για μία ακόμη φορά (βήματα 13 και 14).

Επιμέλεια κειμένου και κινούμενης εικόνας: κ.Κοκοβίδης - κ.Σιδηρόπουλος

Κιζέλα Ματσούκας

Λαογραφικά στοιχεία

Ο χορός πήρε την ονομασία του από τους στίχους του τραγουδιού:
"Κόρη κατήβα σο μαντρίν ελλύεν η κιζέλα".

«Κιζέλα» στην Ποντιακή διάλεκτο είναι ονομασία που έδιναν μεταφορικά στην αγελάδα και είναι ακριβώς ο ίδιος χορός με το «Καλόν Κορίτσ΄» χωρίς όμως τις αιωρήσεις των χεριών. Χορευόταν στην ευρύτερη περιοχή της Ματσούκας (81 χωριά). Και αυτός ο χορός αποτελεί μια μορφή Σερανίτσας που χορευόταν πιο κάτω στην Χερίαινα ή Χερίανα της Αργυρούπολης.

O χορός:

Μεικτός αριστερόστροφος χορός που έχει 16 βήματα και η αρχική λαβή είναι από τις παλάμες με λυγισμένους τους αγκώνες. Στα πλάγια βήματα πάντα προπορεύεται το δεξί πόδι ενώ το αριστερό βρίσκεται μόνιμα πιο πίσω.
Προβολή του δεξιού ποδιού λοξά δεξιά προς το κέντρο του κύκλου (1ο βήμα) ακολουθεί πάτημα-λύγισμα στο αριστερό πόδι που κινείται πάντα στην νοητή περιφέρεια (λίγο πιο πίσω από το δεξί 2ο βήμα), το δεξί πατά-λυγίζει προς τα δεξιά (3ο βήμα) και (4ο βήμα) πάτημα αριστερού στον τόπο (τα βήματα αυτά είναι μικρότερα από αυτά που εκτελούνται προς τα αριστερά γιατί ο χορός κινείται αριστερά). Στη συνέχεια το δεξί πατά-λυγίζει προς τα αριστερά (5ο βήμα), (6ο βήμα) το αριστερό πατά-λυγίζει αριστερά (7ο βήμα) το δεξί πατά-λυγίζει αριστερά και (8ο βήμα) πάτημα δεξιού ποδιού πίσω από το αριστερό στην νοητή περιφέρεια του κύκλου για να ακολουθήσουν τα 4 επιτόπια τριαράκια με σουστάρισμα. (9ο & 10ο βήμα) δεξιό τριαράκι στην διάσταση (11ο & 12ο βήμα) αριστερό τριαράκι στην διάσταση (13ο & 14ο βήμα) δεξιό τριαράκι στην διάσταση (15ο & 16ο βήμα) αριστερό τριαράκι.
Ο ρυθμός είναι πεντάσημος 5/8 (3-2).

Επιμέλεια κειμένου και κινούμενης εικόνας!κ.Σιδηρόπουλος - κ.Κοκοβίδης

Τίκ Νικόπολης ή Τίκι

Λαογραφικά στοιχεία

To Τίκι έχει τα βήματα του Τίκ Διπλόν και διαφέρει από αυτό γιατί έχει εντελώς διαφορετικού ύφος αφού χορεύεται στον αέρα. Είναι δεξιόστροφος χορός από την περιοχή της Νικόπολης του Πόντου (παλιά ονομασία Γαράσαρη) που χορεύεται σε κλειστό κύκλο με τα χέρια σηκωμένα στην ανάταση και έχει 10 βήματα. Το χαρακτηριστικό του χορού αυτού είναι ότι έχει ανεπαίσθητες κάμψεις και άρσεις (αναπηδήσεις) του σώματος.

Bήμα:

Ο χορός ξεκινά με επιτόπια αναπήδηση και το αριστερό πόδι να περνά πάνω από το δεξί προς το κέντρο του κύκλου και να σταυρώνει με μια ελαφριά κάμψη των γονάτων (1ο βήμα στην αναπήδηση και το 2ο στο πάτημα), κάθετη άρση του σώματος και προσγείωση στο έδαφος πρώτα με το αριστερό προς τα πίσω (3ο βήμα) και μετά με το δεξί να πατά πιο μπροστά(4ο βήμα) πάτημα πρώτα αριστερού και μετά δεξιού ποδιού πιο πίσω (5ο & 6ο βήμα) αναπήδηση στο δεξί πόδι με ταυτόχρονη κάμψη του γόνατος στο αριστερό και προσγείωση στο δεξί (7ο & 8ο βήμα) αναπήδηση στο αριστερό με ταυτόχρονη κάμψη του γόνατος και προσγείωση στο δεξί (9ο βήμα και 10ο βήμα).

Επιμέλεια κειμένου και κινούμενης εικόνας: κ.Κοκοβίδης - κ.Σιδηρόπουλος

Τριπάτ Ματσούκας

Λαογραφικά στοιχεία


Τριπάτ Ματσούκας. Δεξιόστροφος χορός που χορεύται σε κλειστό κύκλο με τα χέρια λυγισμένα στους αγκώνες, σε ρυθμό αργού Μονού Τίκ.

Bήμα

Ο χορός ξεκινά με το δεξί πόδι-φτέρνα που προπορεύεται πάντα να πατά λοξά δεξιά (προς το κέντρο του κύκλου) και το αριστερό να ακολουθεί συνεχώς.

Εκτελούνται 5 βήματα προς το κέντρο, ενώ το 6ο είναι ένα μικρό βήμα του αριστερού ποδιού προς τα πίσω και ακολουθούν 6 συνολικά τριαράκια σαν αυτά του Τίκ Διπλόν με τα οποία ο χορευτής επανέρχεται στην αρχική του 

 Επιμέλεια κειμένου και κινούμενης εικόνας: κ.Κοκοβίδης - κ.Σιδηρόπουλος

Ομάλ Νικόπολης- Kουνιχτόν

Λαογραφικά στοιχεία

Το Ομάλ Νικόπολης ή Kουνιχτόν όπως υποδηλώνει και το τοπονύμιο χορευόταν στην περιοχή αυτή του Πόντου που λεγόταν παλαιότερα Αξίκιοϊ με έντονο τρέμουλο. Είναι δεξιόστροφος χορός που χορεύεται σε κλειστό κύκλο με τα χέρια λυγισμένα στους αγκώνες και έχει 10 βήματα.

Bήμα:

Κάνουμε τρία βήματα δεξιά (ξεκινώντας με το δεξί) και στο 4ο βήμα το αριστερό χτυπά και πατά δίπλα στο δεξί. Το αριστερό πάλι, πατά αριστερά στην διάσταση (5ο βήμα) και έρχεται το δεξί που χτυπά και πατά δίπλα στο αριστερό (6ο βήμα). Τα δύο τελευταία βήματα επαναλαμβάνονται δύο ακόμα φορές μία δεξιά και μία αριστερά μέχρι το 10ο βήμα

Επιμέλεια  κειμένου και κινούμενης εικόνας: κ.Σιδηρόπουλος - κ.Κοκοβίδης

Ομάλιν Νικόπολης

Λαογραφικά στοιχεία

Το Ομάλιν είναι μία παραλλαγή του χορού Ομάλ όπως αυτός χορευόταν στην περιοχή της Νικόπολης (Γαράσαρης). Τον χορό παρουσίασαν στον Ν. Ζουρνατζίδη κάτοικοι του χωριού Πλάτανα Καβάλας με καταγωγή από την Μπάλτζανα στην πατρίδα.
Η Μπάλτζανα βρίσκεται στο 25ο χιλιόμετρο του δρόμου Νικοπόλεως-Αλούτζερας και πρόκειται για ένα από τα αρχαιότερα και μεγαλύτερα χωριά της Περιφέρειας Νικόπολης με 1000 κατοίκους από τους οποίους οι 950 ήταν Έλληνες και οι 50 Τούρκοι. Οι κάτοικοι του χωριού φημίζονταν για την έφεση στα γράμματα και είχαν πολύ ανεπτυγμένο τον λαϊκό πολιτισμό. Στοιχεία παρμένα από το βιβλίο του Σάββα Καλεντερίδη (Ανατολικός Πόντος).



Ο χορός:

είναι είτε δεξιόστροφος (προπορεύεται το δεξί πόδι του αριστερού), είτε αριστερόστροφος (προπορεύεται το αριστερό πόδι του δεξιού) ή να χορεύεται στον τόπο. Η λαβή είναι είτε με τα χέρια να κρέμονται παράλληλα με το σώμα είτε σηκωμένα στην ανάταση και έχει 6 βήματα (τρία πατήματα μπροστά και τρία πίσω που εκτελούνται σε 2 χρόνους και αντιπροσωπεύουν ένα βήμα). Το σώμα γέρνει ελαφρά μπρός-πίσω με έντονο τρέμουλο ή μπορεί να είναι στραμμένο προς το έδαφος.

Επιμέλεια κειμένου και κινούμενης εικόνας: κ.Κοκοβίδης - κ.Σιδηρόπουλος

Σέρα Κοσμά Ματσούκας

Ιστορικά στοιχεία

Το χωριό Κοσμά ήταν ένα από τα 14 χωριά της Κάτω Ματσούκας, χαμηλά στον Πυξίτη ποταμό και κοντά στην όχθη του. Ήταν αμιγώς Ελληνικό χωριό που είχε 400 κατοίκους οι οποίοι συντηρούσαν το σχολείο και την εκκλησία του «Αγίου Δημητρίου». Μετά το 1923 οι κάτοικοι του χωριού εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα στον Κεχρόκαμπο Καβάλας και σε χωριά της Πτολεμαΐδας.(Ανατολικός Πόντος, Ταξιδιωτικοί Οδηγοί/17 Σάββας Καλεντερίδης, σελ., 268).

Λαογραφικά στοιχεία

Η μορφή του χορού στον Πόντο όταν χόρευαν πολλά άτομα ήταν κλειστός κύκλος, ενώ όταν χόρευαν λίγοι μπορούσαν να χορεύουν κυκλικά ή και επιτόπου. Η μουσική παιζότανε με όλα τα μουσικά όργανα με προτίμηση όμως στους ανοιχτούς χώρους, τον Ζουρνά ή το Αγγείο και με όργανο συνοδείας αυτών το Νταούλι, λόγω της μεγάλης ηχητικής τους έντασης. Δεν συνοδευόταν από τραγούδι. Όταν χόρευαν λίγα άτομα και ειδικά σε κλειστούς χώρους, τότε κυρίαρχο ρόλο έπαιζε η λύρα που δεν συνοδευόταν από Νταούλι.

Ανάλογα με την περιοχή που χορευόταν ο χορός είχε διαφορετικό ύφος. Σαν χορευτική βάση έχει το «Τίκ Τρομαχτόν» που στην Τραπεζούντα και κατ επέκταση στην Ματσούκα τα πόδια δεν ξεκολλούσαν από το έδαφος και όλο το σώμα είχε ένα έντονο τρέμουλο. Το παράγγελμα, το σημερινό για παράδειγμα «Αλασιά» το έδινε ο οργανοπαίχτης με το μουσικό του όργανο. Έτσι μετά το σπάσιμο των χεριών (τσάκωμαν) και το λύσιμο των ώμων (χάλαμαν) οι χορευτές εκτελούσαν στις περισσότερες περιοχές του Πόντου μια φιγούρα, και μετά επανερχότανε στο Τίκ Τρομαχτόν. Όλη αυτή η διαδικασία επαναλαμβανόταν τρείς φορές-χωρίς να χρειάζεται το παράγγελμα «Πυρ-που συναντάμε σήμερα στα διάφορα χορευτικά. Στον Πόντο ΠΑΡΑΓΓΕΛΜΑΤΑ στο τέλος του χορού, όπως ΚΛΕΙΣΙΜΟ ή ΠΥΡ δεν υπήρχαν. Συνήθως σταματούσε η μουσική ή κουραζότανε οι χορευτές και αποχωρούσαν, οπότε αυτόματα τελείωνε και ο χορός.....

Στο χωριό Κοσμά, τον χορό τον συναντάμε με 4 φιγούρες, οι οποίες κατόπιν παραγγέλματος επαναλαμβάνονται τρείς φορές η κάθε μία, με τελευταίο το γονάτισμα. Στο χωριό Κεχρόκαμπος (Τάροβα) Καβάλας ονομαστοί χορευτές του Σέρα, όλοι γεννημένοι στον Πόντο στα τέλη του προηγούμενου αιώνα ήταν:

Σεμερτζίδης Νικόλας , Aντωνιάδης Νικόλας , Αποστολίδης Ιωάννης (Βανέης) , Ιωακειμίδης Κωσταντίνος (Αξάμς)

(Ν. Ζουρνατζίδης, Συμβολή στην Έρευνα του Ποντιακού Χορού, σελ 114).
Ο ρυθμός του είναι επτάσημος 7/8 (2-2-3) γοργός.

Επιμέλεια κειμένου και κινούμενης εικόνας : κ.Κοκοβίδης - κ.Σιδηρόπουλος

Κότσ΄ ή Τη Κοτσής Ανατ. & Δυτ. Πόντου

Λαογραφικά στοιχεία

Ο χορός πήρε την ονομασία του από το κτύπημα της φτέρνας, δηλαδή του «κότς΄» στο έδαφος, όπως έξαλλου λέγεται στην Ποντιακή διάλεκτο η φτέρνα. Πολλοί Πόντιοι 1ης γενιάς γνώριζαν τον χορό αυτόν με την ονομασία «Τη Κοτσής» (Ν. Ζουρνατζίδης Συμβολή στην Έρευνα του Ποντιακού Χορού, σελ 79). Χορεύτηκε σχεδόν σε όλο τον Πόντο με δύο παραλλαγές όσον αφορά το κράτημα των χεριών. Στον Δυτικό Πόντο τα χέρια ήταν στους ώμους, ενώ στο Ανατολικό τα συναντάμε να κρατιούνται από τις παλάμες κάθετα προς το σώμα ή με λυγισμένους τους αγκώνες και σηκώνονται στην ανάταση στο 6ο βήμα.
Παίζεται από όλα τα μουσικά όργανα χωρίς τραγούδι.

Βήμα:
Δεξιόστροφος μεικτός χορός που χορεύεται σε κλειστό κύκλο και έχει 16 βήματα.
Περιγράφεται ο χορός στην περιοχή της Ματσούκας (Ν. Ζουρνατζίδης Συμβολή στην Έρευνα του Ποντιακού Χορού, σελ 79).
Με το σώμα στραμμένο προς τα δεξιά δηλαδή επάνω στην νοητή περιφέρεια του κύκλου που κινείται ο χορός, εκτελείται πάτημα-χτύπημα δεξιού ποδιού στην διάσταση λοξά δεξιά (βήμα 1) αναπήδηση στο δεξί με ταυτόχρονη προβολή του αριστερού γονάτου προς την νοητή περιφέρεια του κύκλου (βήμα 2). Ο χρόνος αυτός (πάτημα -αναπήδηση και προβολή με το γόνατο του άλλου ποδιού) επαναλαμβάνεται άλλες δύο φορές (βήματα 4-6). Στο 6ο βήμα-χρόνο) δηλαδή στην αναπήδηση του δεξιού ποδιού το σώμα στρέφεται προς το κέντρο του κύκλου (αναπήδηση προς το κέντρο και τα χέρια ανεβαίνουν στην ανάταση) καθώς το αριστερό πόδι προβάλλει στον αέρα τεντωμένο μπροστά (βήμα 7). Λύγισμα-τσάκισμα-του αριστερού ποδιού (βήμα 8), αναπήδηση στο δεξί με προβολή του αριστερού ποδιού προς το κέντρο του κύκλου τεντωμένο (βήμα 9), επαναφορά του αριστερού ποδιού στην προηγούμενη θέση (βήμα 10), πάτημα-χτύπημα του αριστερού ποδιού στο έδαφος δίπλα από το δεξί (βήμα 11) και άρση-προβολή του δεξιού γόνατος προς το κέντρο του κύκλου (βήμα 12), αναπήδηση στο αριστερό με προβολή του δεξιού ποδιού προς το κέντρο του κύκλου τεντωμένο (βήμα 13), επαναφορά του δεξιού ποδιού στην προηγούμενη θέση (βήμα 14), αναπήδηση στο αριστερό με προβολή του δεξιού ποδιού προς το κέντρο του κύκλου τεντωμένο (βήμα 15), επαναφορά του δεξιού ποδιού στην προηγούμενη θέση (βήμα 16). Τα βήματα 11 και 12 μπορούν να εκτελεστούν και σαν τριαράκι. Για να μπορεί ταυτίζεται το κινητικό μοτίβο με την ρυθμική αγωγή θα πρέπει να υπάρχουν 3 αναπηδήσεις πάνω στην φτέρνα, απάν΄ σο κότς όταν τα χέρια είναι ανεβασμένα στην ανάταση.
Ο ρυθμός είναι επτάσημος 7/8 (2-2-3).

Επιμέλεια κειμένου και κινούμενης εικόνας: κ.Κοκοβίδης - κ.Σιδηρόπουλος

Σερανίτσα Χερίανας

Λαογραφικά στοιχεία


Ο χορός σήμερα είναι περισσότερο γνωστός σαν Σερανίτσα ή Χερανίτσα ή Χεϊρανίτσα (επειδή χορεύονταν στην Χερίαινα της Αργυρούπολης του Πόντου), ονομάζεται και Εικοσιένα (γιατί σχημάτιζε στο έδαφος το 21 ή επειδή παλαιότερα μετρούσαν 21 βήματα). Στην Αργυρούπολη συναντιέται επίσης με την ονομασία Αρμενίτ΄σσα (δηλαδή Αρμένισσα κατά τον συγγραφέα Χ. Σαμουηλίδη). Στοιχεία παρμένα από το βιβλίο του Ν. Ζουρνατζίδη: Χοροί του Πόντου.

Κατά τον Μιχάλη Καραβελά χοροδιδάσκαλο, ομιλητή στην 2η Πανελλήνια Ημερίδα της Παμποντιακής Ομοσπονδίας Ελλάδος με θέμα: Σεμινάριο χορού, Χερριανίτσα είναι ονομασία που δόθηκε εδώ στην Ελλάδα από την Εύξεινο Λέσχη Θεσσαλονίκης στης αρχές της δεκαετίας του "60" επειδή τότε επικρατούσε ένα χάος διότι απέδιδαν στον χορό αυτό διάφορες ονομασίας. Η ονομασία που έφερε στον Πόντο ήταν Εικοσιένα.


Βήμα

Μεικτός δεξιόστροφος χορός που έχει 16 βήματα και που προπορεύεται πάντα το δεξί πόδι. Η λαβή είναι με τα χέρια παράλληλα προς το σώμα και το κράτημα από την παλάμη στα δεξιά και στα αριστερά βήματα και πάντα στην ανάταση όταν χορεύεται το Διπλόν Τίκ (4 τριαράκια).
Ο χορός ξεκινά με απότομο κοντινό πάτημα του δεξιού ποδιού προς το κέντρο του κύκλου (1ο βήμα) ακολουθεί πάτημα στο αριστερό πόδι που κινείται πάντα στην νοητή περιφέρεια (λίγο πιο πίσω από το δεξί 2ο βήμα), το δεξί πατά προς τα δεξιά (3ο βήμα) και (4ο βήμα) πάτημα αριστερού στον τόπο ή και λίγο αριστερά με ταυτόχρονη αιώρηση των χεριών πίσω (τα βήματα αυτά είναι μεγαλύτερα από αυτά που εκτελούνται προς τα αριστερά και μπορεί να είναι επιτόπια). Στη συνέχεια το δεξί πατά προς τα αριστερά (5ο βήμα) αιώρηση των χεριών προς τα εμπρός (6ο βήμα) το αριστερό πατά αριστερά με αιώρηση χεριών προς τα πίσω (7ο βήμα) το δεξί πατά πίσω από το αριστερό και (8ο βήμα) το αριστερό έρχεται και κλείνει δίπλα στο δεξί. Ακολουθεί Διπλόν Τίκ με τα χέρια στην ανάταση (4 τριαράκια) βήματα 9ο -16ο).

Επιμέλεια κειμένου και κινούμενης εικόνας: κ .Κοκοβίδης - κ.Σιδηρόπουλος.

 

Χαλάι

Αργός τελετουργικός χορός της περιοχής του Ακ Νταγ Ματέν Δυτικού Πόντου. Διάφορες παραλλαγές του χορεύονταν και στις περιοχές της Σεβάστειας, του Τσορούμ αλλά και στη βόρεια Καππαδοκία και την Καισάρεια. Τα μουσικά όργανα της περιοχής του Ακ Νταγ Ματέν ήταν το βιολί, το οποίο κρατούσαν κατακόρυφα όπως την ποντιακή λύρα, κυρίως με συνοδεία το ούτι και λιγότερο από το ζουρνά και το νταούλι. Είναι μικτός χορός, χορεύεται κυκλικά και ο ρυθμός του είναι τετράσημος.

Τίκ Τρομαχτόν Τραπεζούντας

Λαογραφικά στοιχεία


Tρομαχτόν: είδος χορού καθ΄ όν όλον το σώμα τίθεται εις τρομώδη κίνησην (Ιστορικόν Λεξικόν της Ποντιακής Διαλέκτου, Άνθιμου Α. Παπαδόπουλου, Εν Αθήναις 1961, τόμος Β, σελ., 423).

Το Τρομαχτόν είναι μια μορφή Τίκ που πήρε το όνομά του από το έντονο τρέμουλο (τρόμαγμαν) σε όλο το σώμα. Χορευόταν σε όλο σχεδόν τον Πόντο, αλλού σαν αυτόνομος χορός με διαφορετική όμως μορφή ανάλογα με την περιοχή που τον συναντάμε (Καρς, Κοτύωρα, Οινόη, Κερασούντα, κ.λ.π.) και αλλού προσαρμοσμένος στο χορό Σέρα. Στην Τραπεζούντα το Τρομαχτόν άρχισε να χορεύεται σαν αυτόνομος χορός σύμφωνα με τον Παντελή Μελανοφρύδη επειδή οι Τούρκοι απαγόρευαν στους Έλληνες να φέρουν όπλα -ως γνωστόν οι χορευτές τις Σέρας ήταν πάνοπλοι-αναγκάστηκαν έτσι οι Πόντιοι να χορεύουν μόνο το μέρος της Σέρας που έμοιαζε με το Τίκ, δηλαδή το Τρομαχτόν. Σταδιακά πολλοί από αυτούς εξέλιξαν τον χορό, έγιναν δεξιοτέχνες και απέκτησαν μεγάλη φήμη στον Τρομαχτό χορό που χόρευαν ιδίως στα χωριά της περιοχής του ποταμού και της λίμνης Σέρα (Σάββας Καλεντερίδης: Ανατολικός Πόντος, Αθήνα 2006, Ταξιδιωτικοί Οδηγοί / 17 σελ., 247).

Στην Τραπεζούντα τα πόδια δεν ξεκολλούσαν από το έδαφος σχεδόν καθόλου και όλο το σώμα είχε ένα έντονο τρέμουλο, ενώ σε άλλες περιοχές όπως το Κάρς, τα πόδια σηκωνότανε με κάμψη των γονάτων ψηλά από το έδαφος.

Το τρομαχτόν παίζεται με όλα τα μουσικά όργανα και δεν συνοδεύεται από τραγούδι.

Στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια επικράτησε ιδιαίτερα στα γλέντια η μελωδία του Τρομαχτού να παίζεται σε αργό ρυθμό να συνοδεύεται από τραγούδι και οι χορευτές να είναι με τα χέρια προς τα κάτω, δηλαδή παράλληλα προς το σώμα. Όταν ο ρυθμός γίνει γρήγορος σταματάει το τραγούδι και τα χέρια των χορευτών ανεβαίνουν στην ανάταση.


Βήμα

Δεξιόστροφος χορός που χορεύεται σε κλειστό κύκλο και έχει 10 βήματα αυτά του Τίκ Διπλόν με εντελώς διαφορετικό ύφος. Στην μορφή αυτή του Τίκ καταργείται το σουστάρισμα, τα πόδια δεν λυγίζουν καθόλου (άμον στουλάρα) και υπάρχει ένα διπλό ανεπαίσθητο τσάκισμα στο γόνατο που γίνεται σε κάθε βήμα του Τίκ από το οποίο προκύπτει μία τρομώδης ώθηση προς τα άνω του σώματος αλλά και των ώμων. Η λαβή είναι από τις παλάμες με τα χέρια στην ανάταση. Η είσοδος στον χορό μπορεί να γίνει και με το αριστερό (ένα διπλό βήμα προετοιμασίας), οπότε μέχρι να ολοκληρωθεί το 1ο χορευτικό μοτίβο μετράμε 12 βήματα, ενώ η απευθείας είσοδος στον χορό με το δεξί μας δίνει 10 βήματα.

Ο ρυθμός του χορού είναι επτάσημος 7/8 = 2-2-3 γοργός

Επιμέλεια κειμένου και κινούμενης εικόνας:κ.Κοκοβίδης -  κ.Σιδηρόπουλος

Ανεφορίτ΄σα Γαλίανας

Λαογραφικά στοιχεία

Χορευόταν στην Γαλίανα της Ματσούκας κοντά στην Τραπεζούντα που ήταν μια ορεινή περιοχή από 19 χωριά και οικισμούς στην οποία μέχρι την Ανταλλαγή των πληθυσμών κατοικούσαν 4000 Πόντιοι και 500 εξισλαμισμένοι. (Ανατολικός Πόντος, Σάββας Καλεντερίδης).

Βήμα

Αριστερόστροφος που έχει 12 και η λαβή είναι από τις παλάμες με τους αγκώνες σε ορθή γωνία. Το σώμα είναι αυστηρά κάθετο και κοιτάζει το κέντρο του κύκλου, 4 ρομποτικά βήματα προς τα δεξιά, 4 ρομποτικά μεγαλύτερα προς τα αριστερά και δύο επιτόπια τριαράκια του Τίκ΄ Μονόν στην περιφέρεια με ταυτόχρονη συμμετοχή στην κίνηση των χεριών σε όλη την διάρκεια του χορού. Τα χέρια παίρνουν κίνηση από το πέλμα όταν σηκώνει το βάρος του σώματος...

Επιμέλεια κειμένου και κινούμενης εικόνας: κ.Κοκοβίδης - κ. Σιδηρόπουλος

Τίκ Μονόν Ματσούκας

Λαογραφικά στοιχεία

To Τίκ Μονόν είναι δεξιόστροφος χορός από την περιοχή της Ματσούκας, χορεύεται σε κλειστό κύκλο με τα χέρια λυγισμένα στους αγκώνες, έχει δύο μορφές (είτε με βήμα που έχει κατεύθυνση λοξά δεξιά είτε προς το κέντρο του κύκλου) και 6 βήματα.

Βήμα

Ξεκινά το δεξί πόδι που πατά λοξά δεξιά προς το κέντρο του κύκλου (1ο βήμα) το αριστερό πατά πίσω από το δεξί (2ο βήμα) το δεξί πατά στη νοητή περιφέρεια (3ο βήμα) έρχεται και κλείνει δίπλα σε αυτό το αριστερό (4ο βήμα). Το αριστερό πατά σε μικρή διάσταση αριστερά προς το κέντρο του κύκλου (5ο βήμα) και (6ο βήμα) το δεξί έρχεται να κλείσει δίπλα σε αυτό.

Στην 2η μορφή ο χορός διαφοροποιείται στο ύφος γιατί υπάρχει έντονο σουστάρισμα και το (1ο βήμα) γίνεται προς το κέντρο του κύκλου ενώ τα υπόλοιπα βήματα είναι τα ίδια

 

Επιμέλεια κειμένου και κινούμενης εικόνας: κ. Κοκοβίδης - κ. Σιδηρόπουλος

Κελκίτ Αργυρούπολης

Ιστορικά στοιχεία

Το Κελκίτ είναι η μεγαλύτερη κωμόπολη του Νομού Αργυρούπολης στον Πόντο (μεταξύ Σεβάστειας και Νικόπολης). Η περιοχή αυτή κατοικούνταν από έλληνες κατά την βυζαντινή περίοδο της Αυτοκρατορίας των Κομνηνών. Ο ελληνισμός της περιοχής άρχισε αν μειώνεται μετά την οθωμανική κατοχή, ιδίως μετά τον ρωσοτουρκικό πόλεμο το 1828. Πριν από το 1923 υπήρχαν τα παρακάτω ελληνικά χωριά: Τσαμούρκιοι, Χιών και Κοτύλια τα οποία όλα μαζί αριθμούσαν περίπου 100 οικογένειες. (Αν. Πόντος Σάββας Καλεντερίδης).


Λαογραφικά στοιχεία

Η ονομασία του χορού Κελκίτ στην Τούρκικη γλώσσα σημαίνει (Κέλ: έλα Κίτ: φύγε) δηλαδή έλα και φύγε. Ο χορός παίζεται συνήθως με ζουρνά ή λύρα και συνοδεύεται από νταούλι χωρίς τραγούδι.

Βήμα

Μεικτός αριστερόστροφος χορός που χορεύεται σε κλειστό κύκλο, έχει 6 βήματα και η αρχική λαβή είναι από τις παλάμες με τα χέρια παράλληλα προς το σώμα.

Πάτημα δεξιού ποδιού λοξά αριστερά προς το κέντρο του κύκλου (βήμα 1) πάτημα αριστερού προς τα αριστερά (βήμα 2) πάτημα δεξιού ποδιού στην διάσταση αριστερά (το πόδι αυτό παραμένει σταθερά μπροστά από το αριστερό βήμα3) πάτημα αριστερού στην διάσταση αριστερά (βήμα 4). Πάτημα δεξιού ποδιού πίσω στην νοητή περιφέρεια στην οποίας κινείται ο χορός (βήμα 5) κλείσιμο αριστερού ποδιού δίπλα στο δεξί (βήμα 6). Στα πρώτα 4 βήματα ο κορμός στρέφεται προς τα αριστερά και πιο συγκεκριμένα ο δεξιός ώμος προβάλει προς το κέντρο του κύκλου, ενώ στα υπόλοιπα βήματα επιστέφει στην αρχική θέση (ο χορευτής βλέπει το κέντρο του κύκλου). Σε όλη την διάρκεια του χορού τα βήματα εκτελούνται με ένα ήπιο σουστάρισμα.

Eπιμέλεια: κ. Σιδηρόπουλος , κ. Κοκοβίδης

Ομάλ Άκνταγ Μα(ν)τέν ή Τίζ

Ιστορικά στοιχεία

Χορός από την περιοχή του Άκνταγ Ματέν που βρίσκεται μεταξύ Σεβάστειας και Γιοζγάτης. Έλληνες μεταλλωρύχοι της Χαλδίας (από το Σταυρί, την Κορόνιξα κ.λ.π) το 1828-1830, εγκαταστάθηκαν στην περιοχή αυτή και άρχισαν να εκμεταλλεύονται τα μεταλλεία της τα οποία υπήρξαν μεγάλη πηγή εσόδων που βοήθησαν έτσι την κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη της περιοχής. Το αποτέλεσμα ήταν να δημιουργηθούν 30 Ελληνικά χωριά με αμιγή ελληνικό πληθυσμό που στις αρχές του 20 αιώνα αριθμούσαν περίπου 20.000 άτομα. (στοιχεία από Δυτ. Πόντο Σάββα Καλεντερίδη).

Λαογραφικά στοιχεία

Οι Πόντιοι του Άκνταγ Ματέν γλωσσικά μιλούν το ιδίωμα της Αργυρούπολης από όπου μετοίκισαν, μουσικά δε παρέλαβαν το βιολί που παιζόταν ήδη στην περιοχή και το κράτησαν όπως έπαιζαν λύρα δηλαδή όρθιο. Το κούρδισμα που χρησιμοποίησαν στο βιολί είναι ρε-λα-ρε-σολ που από τους παλιούς αποκαλείται βυζαντινό. Παράλληλα όμως στις διάφορες κοινωνικές εκδηλώσεις έπαιζαν την λύρα και τον πολύ διαδεδομένο ζουρνά (εγκυκλοπαίδεια Μαλλιάρης).

Ο χορός είναι δεξιόστροφος έχει 6 βήματα σαν αυτά του Ομάλ΄ Απλόν με διαφορετικό όμως ύφος αφού χαρακτηρίζεται από έντονο τρέμουλο, το σώμα είναι αυστηρά κάθετο ατενίζει το κέντρο του κύκλου, οι μετατοπίσεις είναι μικρές στην διάσταση προς τα δεξιά και η λαβή είναι από τις παλάμες με τα χέρια περασμένα κάτω από τις μασχάλες.

Βήμα

Πάτημα-σουστάρισμα δεξιού ποδιού δεξιά σε μικρή διάσταση και πάτημα-σουστάρισμα αριστερού δίπλα στο δεξί (βήματα 1 και 2). Το κινητικό μοτίβο επαναλαμβάνεται μία ακόμα φορά προς τα δεξιά-γιατί ο χορός κινείται δεξιά-(βήματα 3 και 4) και μία φορά αριστερά (βήματα 5 και 6).

Επιμέλεια: κ.Κοκοβίδης - κ.Σιδηρόπουλος

Χάλα Χάλα Αργυρούπολης

Λαογραφικά στοιχεία

Χαλά στην Τουρκική γλώσσα σημαίνει θεία (συνήθως εννοούν την αδελφή του πατέρα), ενώ οι σημερινοί Πόντιοι της Τουρκίας την χρησιμοποιούν για να προσφωνούν τις μεγαλύτερες σε ηλικία γυναίκες λόγω σεβασμού. Πιστεύεται ότι ο χορός έλκει την ονομασία του από αυτήν την λέξη αφού υπάρχει στο τραγούδι που συνοδεύει το χορό: Χάλα χάλα καλοχάλα. Παιζόταν συνήθως με λύρα και λιγότερο με τα άλλα μουσικά όργανα στα χωριά της περιφέρειας Κακάτσης (Νότια της Αργυρούπολης).

Βήμα

Δεξιόστροφος μεικτός χορός που έχει 12 βήματα και η λαβή του χορού είναι από τις παλάμες με τα χέρια παράλληλα προς το σώμα.

Πάτημα δεξιού ποδιού στην διάσταση δεξιά με ταυτόχρονη προβολή του δεξιού ημιθωρακίου προς το κέντρο του κύκλου (κίνηση δηλαδή του κορμού λοξά αριστερά προς το κέντρο του κύκλου βήμα 1) κλείσιμο του αριστερού ποδιού δίπλα στο δεξί (βήμα 2). Πάτημα-κλείσιμο δεξιού και αριστερού ποδιού αντίστοιχα άλλες δύο φορές σε 4 μουσικούς χρόνους (βήματα 3-6). Πάτημα αριστερού ποδιού προς τα πίσω (λοξά αριστερά δηλαδή σε μεγαλύτερο κύκλο από αυτόν που κινείται ο χορός βήμα 7) κλείσιμο δεξιού ποδιού δίπλα στο αριστερό (βήμα 8) μεγαλύτερο πάτημα-βήμα δεξιού ποδιού λοξά δεξιά και πιο μέσα από τον κύκλο που κινείται ο χορός (βήμα 9) κλείσιμο αριστερού ποδιού δίπλα στο δεξί (βήμα 10) επιστροφή στην αρχική θέση της νοητής περιφέρειας στην οποία κινείται ο χορός με το αριστερό πόδι (δηλαδή πάτημα προς τα πίσω, βήμα 11) και κλείσιμο δεξιού δίπλα στο αριστερό (βήμα 12).

Ο ρυθμός είναι εννεάσημος 9/8 (2-3-2-2).

Επιμέλεια: κ.Σιδηρόπουλος - κ.Κοκοβίδης

Ομάλ Ούτσαϊ ή Ούτς Αλτί Νικόπολης

Λαογραφικά στοιχεία
Χορός που ανήκει στην κατηγορία του Ομάλ' γι αυτό και στην Ελλάδα του δόθηκε η ονομασία Ομάλ΄Νικόπολης (Νίκος Ζουρνατζίδης, Συμβολή στην Έρευνα του Ποντιακού Χορού). Ο χορός έγινε γνωστός από καταγραφές που υπήρχαν από Πόντιους 2ης γενιάς στα χωριά Κεχρόκαμπος και Ελαιοχώρι Καβάλας με απώτερη καταγωγή από τα ελληνικά χωριά Καράκεβεζητ, Κόρατζα και Μπάλτζανα της Νικόπολης του Πόντου. Εκεί ήταν γνωστός σαν Ούτσαϊ ή Ουτς Αλτί ή Ούτσαγιάκ που σημαίνει στα Τούρκικα τρία βήματα, τρεις ποδαριές. Στο Απές της Σεβάστειας ο ίδιος χορός ονομαζόταν «Σιπουλτού», χορευόταν όμως σε διαφορετικό ρυθμό και με διαφορετική μελωδία.
Τα μουσικά όργανα που συνοδεύουν τον χορό είναι η λύρα ή ο ζουρνάς με νταούλι.
Σήμερα στο χορό αυτό τα χέρια αποκτούν σημαντικότερο ρόλο αφού τον συναντάμε από τα χορευτικά των διαφόρων συλλόγων με αρχική λαβή, τα χέρια λυγισμένα στους αγκώνες να αιωρούνται τεντωμένα προς πίσω (υπάρχουν 2 μορφές αργή και γρήγορη) και άλλοτε στα τρία πρώτα βήματα τα χέρια σηκώνονται στην ανάταση, ενώ από το 4ο βήμα μέχρι το τέλος του χορού κατεβαίνουν παράλληλα με το σώμα. Στο Ελαιοχώρι Καβάλας η αρχική λαβή είναι από τις παλάμες με τα χέρια παράλληλα προς το σώμα και στα πρώτα 4α βήματα να αιωρούνται μπρος-πίσω με ελαφρά σκυμμένο το σώμα προς τα εμπρός. Είναι δεξιόστροφος χορός που χορεύεται σε κλειστό κύκλο με τα χέρια από τις παλάμες λυγισμένα στους αγκώνες και έχει 10 βήματα

Επιμέλεια: κ.Κοκοβίδης-κ.Σιδηρόπουλος

Κοτσιχτόν Ομάλ΄ Κερασούντας

Λαογραφικά στοιχεία
Ονομάστηκε Κοτσιχτόν γιατί σε κάθε πάτημα του δεξιού ή του αριστερού ποδιού στο έδαφος υπάρχει μια αναπήδηση που μοιάζει με Κουτσό. Χορευόταν με μικρές παραλλαγές σε ολόκληρο τον Πόντο και ανάλογα με την περιοχή που χορευόταν έπαιρνε και το όνομά του. Έτσι στην Σαμψούντα, στα Θεμισκύρα, στη Φάτσα, στην Οινόη κ.λ.π., λεγόταν Ομάλ Τσαινικίας, στην Νικόπολη τον έλεγαν Ομάλιν, στο Άκνταγ Μα(ν)τέν Τσαραχότ, Αρχουλαμά στην Μπάφρα, Φούλουρ Φούλουρ στην Τραπεζούντα Εμπρο-πίς στην Αργυρούπολη, Χοροντικόν στο Σταυρίν (ορισμένα στοιχεία είναι παρμένα από το βιβλίο του Ν. Ζουρνατζίδη, Συμβολή στην Έρευνα του Ποντιακού Χορού).

Βήμα
Μεικτός δεξιόστροφος χορός που χορεύεται σε κλειστό κύκλο, έχει 6 βήματα και η λαβή είναι από τις παλάμες με τα χέρια στην ανάταση.
Αναπήδηση στο αριστερό με ταυτόχρονη προβολή στον αέρα του δεξιού ποδιού που είναι λυγισμένο στο γόνατο και σημαδεύει το κέντρο του κύκλου (βήμα 1) στην συνέχεια το πόδι αυτό προσγειώνεται στο έδαφος και εκτελεί ένα δεξί τριαράκι στον τόπο (πάτημα στο δεξί-πάτημα στο αριστερό-πάτημα στο δεξί, βήματα 2 και 3), αναπήδηση στο δεξί με ταυτόχρονη προβολή στον αέρα του αριστερού ποδιού που είναι λυγισμένο στο γόνατο και σημαδεύει το κέντρο του κύκλου (βήμα 4) το πόδι αυτό προσγειώνεται στο έδαφος και εκτελεί ένα αριστερό τριαράκι στον τόπο (πάτημα στο αριστερό-πάτημα στο δεξί-πάτημα στο αριστερό, βήματα 5 και 6).
Ο ρυθμός του χορού είναι εννεάσημος 9/8

Επιμέλεια: κ.Κοκοβίδης-κ.Σιδηρόπουλος